داستان محراب زرینفام مسجد جامع کاشان
🕌 داستان ادبی — نقش و رنج یک محراب زرینفام
در قلب شهر کاشان، میدان سنگ نقش از حماسه و تاریخ بود. مسجدی با نمازخانهای آرام و محرابی پرنقاشی؛ کاشیهای رنگارنگ و لعاب زرینفام در درخشش نور ماه جلوهای مسحورکننده داشتند. این محراب، اثر هنرمند بزرگ خاندان ابیطاهر، حسین بن عربشاه، در سال ۶۲۳ هجری قمری ساخته شده بود — یکی از معدود نمونههای زرینفام ایرانی که حتی در برابر نور خورشید، رنگ تغییر میداد .
این محراب نزدیک به ۲۵۰ سال پس از بنا در دهه ۱۸۷۰ میلادی با مرمتی به هزینه ۷۰۰ تومان احیا شد. شاهکاری در قلب بازار پررفتوآمد کاشان که افسون هنر ایرانی را به نمایش میگذاشت .
---
👤 فصل تاریک: چپاول بزرگ
در حوالی سال ۱۲۹۹ ه.ق (حدود ۱۸۹۲ م)، عبدالغفار نجمالملک در سفرنامهاش با تأسف نوشت:
> «کاشیهای برجسته و معرق ارزشمندی در محرابی دیدم که اگر اروپاییان متوجه آن شوند، حاضرند حداقل ۲۰۰۰ تومان برای آن بپردازند...»
در خاطرات مردمان کاشان نقل میشود که قطعات محراب، کمکم ناپدید شدند؛ برخی کاشیها بهصورت مخفیانه خارج، باقیماندهها هم روزی بعد از مذاکرات نیمهمحرمانه توسط جِی.آر. پریس (انگلیسی) خارج شد.
موسسهی برلین بعداً ثبت کرد که این اثر در سال ۱۸۹۷ از محل خود جدا و به غرب منتقل شده است .
پریس حدود بیست سال مذاکراتی درباره انتقال آن ادامه داد، تا سرانجام در سال ۱۹۱۳ محرابی را رونمایی کرد که شناسنامهاش، مسجد میرعماد کاشان بود — بیهیچ پوزش صریحی، فقط نمایش دستنیافتنی تصاحب .
---
🌍 سرنوشت در موزه برلین
بعد از انتقال، محراب دو بار دستبهدست شد:
در جنگ جهانی اول، به شوروی غنیمت رفت و در انبار ماند.
پس از ۱۹۵۸، بازبینی و به موزه هنر اسلامی برلین بازگردانده شد و اکنون در بخش ایران (اتاق ایران، قرن ۱۳ و ۱۴ میلادی) در معرض دید قرار دارد .
---
💔 پیامدها و روایت کاشان
برای میراثدوستان ایرانی، جای خالی آن محراب گویی جای یک خسارت تاریخی بزرگ است.
در اواخر دهه ۱۴۰۱ شمسی، مدیر میراث کاشان تأکید کرد که بازگشت آن «یکی از دغدغههای مهم میراث فرهنگی است» — اشاره کرد که این اثر غیرقانونی از کشور خارج شده است و باید تلاش استرداد شود .
---
🧵 شرح صحنه — داستان کوتاه
شبسالار، فانوس مسجد خاموش بود. در بین طنین آرام باران، مردی پیر با ردای خاکی در گوشه حجره نشسته بود. یادگار سالهایی که محراب زینت مسجد بود دلش را میفشرد.
او آرام نجوا کرد:
> «آن محراب را در ۱۳۰۰ قمری دیدم بچه بودم... لعاب زرینفامش مثل نور صبح بود. حالا در موزه برلین میدرخشد اما ما را بیم ندارد.»
صدای باد از کوچههای تاریخی مسجد گذشت، و در سکوت شب، کاشیهای زرینفام به یاد رسیدند — شاهکاری که نهتنها مصنوعی، بلکه روح تاریخ را بر دیوار قبله حک کرده بود و حالا دور از وطن است...
---
محراب زرینفام، ساخته شده توسط حسین بن عربشاه، ۶۲۳ هـ.ق
زمان خروج: حدود سال ۱۸۹۷ میلادی از کاشان به اروپا برده شد
نحوه خروج: مذاکرات طولانی، کاشیها مخفیانه جدا شدند و سپس میل به فروش رسمی شکل گرفت
سرنوشت: در اروپا رونمایی در ۱۹۱۳، ثم طی جنگ جهانی، به شوروی و پس از آن بازگشت به موزه برلین
